22 | 08 | 2017

Κύριες επιλογές
Χρονική ταξινόμηση άρθρων
Powered by mod LCA
Οι Ειδήσεις από...

Ο ΤΣΕΧΟΦ ΣΤΗΝ ΠΛΑΤΕΙΑ ΒΙΚΤΩΡΙΑΣ

Συγγραφείς και κάτεργα

Εξω από την κοινωνία οι άνθρωποι δεν χάνουν τη συγκρότησή τους ως οντότητες είτε σε εξορία βρίσκονται είτε σε καταναγκαστικά έργα, από δική τους παραβατική συμπεριφορά ή από διώξεις του καθεστώτος, που τους φοβάται για τις ιδέες τους ή τους κατηγορεί σαν επαναστάτες και δολιοφθορείς. Ενας από τους λόγους για τους οποίους ο Ντοστογιέφσκι θεωρείται ένας από τους μεγάλους συγγραφείς είναι η εμπειρία του από τον καιρό που πέρασε στα κάτεργα της Σιβηρίας με την «ιδιότητα» του μελλοθάνατου. Οι μεγάλοι συγγραφείς έχουν το χάρισμα να αφουγκράζονται και τους πιο λεπτούς κραδασμούς της ανθρώπινης ψυχής, να βλέπουν τη ζωή ακόμη κι εκεί όπου οι πολλοί θεωρούμε ότι υποβαθμίζεται ή εξευτελίζεται. Θεωρούν μάλιστα ότι σε τέτοιες ακραίες καταστάσεις τα συναισθήματα και τα αρχαία ένστικτα καλλιεργούνται και ευδοκιμούν καλύτερα από οπουδήποτε αλλού στις θεσμισμένες κοινωνίες και στις κανονιστικές αρχές τους.

Πέτρος Μανταίος - efsyn.gr - 25/01/2016

Εκεί που επικρατεί σκληρότητα και πάθος για ωμή επιβίωση εκεί αναπτύσσονται ταυτόχρονα και μεγάλες προσδοκίες για αναστοχασμό, μια μεγάλη αναμέτρηση με το σκοτεινό βάθος του μύχιου, αλλά και με το παιγνίδισμα του μυαλού΄ εκεί επίσης μπαίνουν μέγιστα ερωτήματα για το ποιος είναι ο άνθρωπος, τι γυρεύει σε τούτον τον πλανήτη και λοιπά. Εδώ γκρεμίζονται θεοί αλλά και γεννιούνται καινούργιοι, επιεικείς, τρυφεροί, άπονοι αλλά και συμπονετικοί.

Το είδος άνθρωπος ψάχνει τα όριά του ειδικά όταν έχει απελευθερωθεί από συμβατικότητες και αναγκαίους συμβιβασμούς. Μια άλλη κοινωνία αναφύεται με δικούς της νόμους και κανόνες, ξένους προς την παιδεία και τις συμβάσεις ημών των «εν ειρήνη» διαβιούντων.

Εδώ παρεισφρέουν οι συγγραφείς προσπαθώντας να ανακαλύψουν αυτό το ξένο και να το φέρουν στο μέτρον των ανθρωπίνων, να φιλιωθούν και οι ίδιοι μαζί του, να πετάξουν ίσως σε άγνωστα στους πολλούς ύψη πνευματικά ή να καταδυθούν σε απροσμέτρητα ψυχικά βάθη. Αυτό είναι η μεγάλη εθνική λογοτεχνία και μόνο τότε γίνεται παγκόσμια.

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

 ❖❖❖❖❖

Σκόρπιες σκέψεις και παράλληλη ανάγνωση γύρω από εντελώς πρόσφατη έκδοση ενός… μαύρου οδοιπορικού του Αντον Τσέχοφ, στο νησί-κάτεργο επί Τσάρου, εκείθεν της Σιβηρίας, τη Σαχαλίνη∙ να απορείς πώς άντεξε η ανθρωπότητα με τόσα βάσανα που προκάλεσαν σε ανθρώπους άλλοι άνθρωποι! «Νήσος Σαχαλίνη», μετάφραση Ελένη Κατσιώλη, πρόλογος Στέλιος Ελληνιάδης, εκδόσεις Λέμβος, πρώτη ελληνική έκδοση, 120 χρόνια μετά την πρώτη ρωσική, το 1895.

Τριάντα ετών έκανε αυτό το ταξίδι ο Τσέχοφ, το 1890. Εθελοντικά και μόνος. Με δικά του έξοδα. Ηδη, από φοιτητής κιόλας, της Ιατρικής, προσβλημένος από φυματίωση. Η ίδια αρρώστια του είχε στερήσει έναν αδελφό. Φτασμένος πλέον συγγραφέας, όχι ακόμα στο θέατρο, αλλά κάτοχος του βραβείου Πούσκιν. Ασκούσε παράλληλα την ιατρική, την οποία ουδέποτε εγκατέλειψε: «γυναίκα μου είναι η ιατρική, ερωμένη μου η λογοτεχνία» έλεγε.

Παιδί του Νότου, της Αζοφικής, γεννημένος στο λιμάνι Ταγκανρόγκ, εμπορικό κέντρο της εποχής, με το εμπόριο, κυρίως, σε χέρια Ελλήνων. Με νονούς ελληνικής καταγωγής και φίλους Ελληνες ο Τσέχοφ∙ «μετέχων ελληνικής παιδείας», θα έλεγε ο Ισοκράτης∙ έστω και αν φοίτησε σε ελληνικό σχολείο ένα χρόνο με το στανιό, από πίεση του πατέρα του, μήπως και εργαστεί σε εμπορικό οίκο ελληνικό!

Θα συγκρίνει όμως τη Σαχαλίνη με την Ελλάδα («όσο δύο Ελλάδες» η έκτασή της) και θα αποκαλέσει το ταξίδι του εκεί «Οδύσσεια». Για όσους αυτά δεν τα θεωρούν αποκλειστικότητες και… υπεραξίες της ράτσας μας. Γιατί κάποιοι μας προσέβαλαν κι εμείς τον πήραμε για έπαινο, που μας είπαν «ανάδελφους», εμάς που πρωτοείδαμε τις αρετές της κοινότητας, της δικαιοσύνης και της αδελφοσύνης, ακόμα και την ομορφιά μέσα από τη δημοκρατία.

Αντον Τσέχοφ «Νήσος Σαχαλίνη» εκδόσεις Λέμβος,  σελ. 619 Αντον Τσέχοφ «Νήσος Σαχαλίνη» εκδόσεις Λέμβος, σελ. 619 |

Εννέα μήνες πήρε στον Τσέχοφ αυτό το ταξίδι γνώσης και αυτογνωσίας∙ τρεις παραμονή στη Σαχαλίνη και έξι όσο να πάει και να ’ρθει (οι κρατούμενοι το κάνανε με τα πόδια, σε τρία χρόνια∙ όσοι επιβίωναν∙ οι ελάχιστοι…). «Μοίρα των ανθρώπων είσαι η δική μου μοίρα…» που λέει ο Ελύτης στο «Αξιον Εστί». Που να το πάρει και να το σηκώσει… όχι το αριστούργημα του Ελύτη, το κακούργημα του ανθρώπου γενικά. Που μια φτιάχνει ό,τι καλό υπάρχει μέσα μας και ολόγυρα και δέκα καταστρέφει το ίδιο του το δημιούργημα. «Ο ίδιος υποψήφιος για του σύμπαντος το θρόνο και για χειροπέδες», να θυμίσω έναν άλλο ποιητή, συμπατριώτη του Τσέχοφ, τον Βλαδίμηρο Μαγιακόφσκι. Που ποιος ξέρει τι είδε κι αυτός με τα μέσα μάτια, του ποιητή, δεν άντεξε άλλο, ξαναφόρεσε το σύννεφο παντελόνι και πέταξε.

Εγραφα («Τέσσερα λεπτά συνταξιδιώτες»), στις 29.9.15: «Κυριακή πρωί. Σταθμός Ηλεκτρικού, Μοναστηράκι. Απορία: Κυριακή πρωί και τόσος κόσμος! Η απορία λύνεται μόλις μπαίνει στο βαγόνι. Με όλον αυτό τον κόσμο που στριμώχνεται, θα μοιραστούν το ίδιο βαγόνι και τις ανάσες τους μέχρι τη μεθεπόμενη στάση. Θα είναι για τέσσερα λεπτά συνταξιδιώτες. Απρόσωποι συνταξιδιώτες, μια στιγμή.

»Αντρες, γυναίκες, παιδιά, πρόχειρες αποσκευές: χαρτοδέματα τυλιγμένα σε πλαστικό. Βέβαιος από πού μπήκαν: από τον Πειραιά, "λιμάνι υποδοχής", και πού θα βγουν: δύο στάσεις μετά, στην πλατεία Βικτωρίας. Μετά, το τραίνο θα έπαιρνε όψη συνηθισμένου πρωινού Κυριακής…».

Παραθέτω ενδεικτικά μερικές από τις πολλές στενές σχέσεις και φιλίες του Τσέχοφ στη σύντομη αλλά πλήρη σε δημιουργικότητα ζωή του (1860-1904): Λέον Τολστόι 1828-1910, είχε χαρακτηρίσει τον Τσέχοφ «ασύγκριτο ζωγράφο της ζωής», Μαξίμ Γκόρκι 1868-1936, στενότατη φιλία και, εν πολλοίς, κοινές αναζητήσεις, ο βαθύφωνος Φιόντορ Σαλιάπιν 1873-1938, ο μουσουργός, με τον οποίο και συνεργάστηκαν, Σεργκέι Ραχμάνινοφ 1873-1943, Κονσταντίν Στανισλάβσκι 1863-1938, ανέβασε όλα τα έργα του Τσέχοφ στο Θέατρο Τέχνης της Μόσχας, έπαιξε ο ίδιος σε πολλά και αναφέρεται εκτενώς στον Τσέχοφ στα απομνημονεύματά του: «Η ζωή μου στην Τέχνη». Στην Τέχνη δεν υπάρχουν παρθενογενέσεις. Οι εποχές φτιάχνουν τους δημιουργούς.

Από την κλασική Αθήνα μέχρι την Αναγέννηση και την ελισαβετιανή Αγγλία. Αυτά, ως προς τον δυτικό πολιτισμό. Αντίστοιχα φαινόμενα παρουσιάζει και ο ανατολικός πολιτισμός. Η «υψηλή δημιουργία», στην Τέχνη και στα Γράμματα, δεν είναι μεμονωμένες περιπτώσεις, είναι ομαδική έκρηξη: πολλοί δημιουργοί ταυτοχρόνως, πολλοί από τους οποίους συνδέονται και με προσωπικές σχέσεις.

Αυτά τα περίεργα ρεύματα, για τα οποία, αν και πολλές φορές έχει επιχειρηθεί η ερμηνεία τους (επισημαίνω, ενδεικτικά, κώδικες «μεταφυσικούς» είτε «υλιστικούς» -ένας «θεός», δηλαδή, είτε «συγκεκριμένες υλικές συνθήκες και νόμοι της οικονομίας» διαμόρφωσαν το «πλαίσιο»), εν τούτοις δεν υπάρχει, πιστεύω, ασφαλής, έγκυρη ερμηνεία του φαινομένου. Απλώς, κάτι συνέβη ή πολλά πράγματα συνέκλιναν και συνέπεσαν, συγκλίνουν και συμπίπτουν και εμφανίζονται στην Ιστορία, σπανίως αλλά εμφανίζονται, περίοδοι δημιουργικών εκρήξεων.

Ευτυχώς την Ιστορία του ανθρώπου δεν συνθέτουν μόνον η βία, οι πόλεμοι, οι διωγμοί, οι κάθε μορφής οξείες αντιθέσεις που φτάνουν σε συγκρούσεις ανεξέλεγκτες. Μέσα σ’ αυτά, έστω στον χώρο που αυτά αφήνουν να περισσέψει, ευδοκιμεί και η ανθρώπινη δημιουργία. Η οποία συνήθως συμβαδίζει με το ήθος του ανθρωπισμού. Αυτό ακριβώς αποδεικνύει το ταξίδι του Τσέχοφ στη Σαχαλίνη. Αν ζούσε σήμερα, σίγουρα θα ήταν ανάμεσα στους εθελοντές της Λέσβου ή της πλατείας Βικτωρίας.

Share in Facebook
Tweet it!